ENG     26 Mart 2019 -ci il
 
  Aktual
  Xəbərlər
  Cəmiyyət
  Maarifləndirmə
  Hadisə
  Müxtəlif
  Arxiv
15 Mart 2019-ci il
N 10 (608)

Əlaqə
Redaksiyanın ünvanı:
.......................................
Bakı şəhəri, Əliyar Əliyev küçəsi 3
.......................................
Tel.: 566 86 70
Faks: 566 86 71
566 86 74
566 86 79






  Baş səhifə / Maarifləndirmə

ZƏLZƏLƏLƏR, ONLARIN GENETİK TƏSNİFATI, COĞRAFİ YAYILMASI, PROQNOZU VƏ QORUNMAQ ÜÇÜN DAVRANIŞ QAYDALARI

(Əvvəli qəzetin 21,28 dekabr 2018-ci il tarixli saylarında)

Qalvanometrik üsulda rəqqasın yükünün hərəkətləri elektrik cərəyanına çevrilir və güzgülü qalvanometrlərin köməyi ilə optik üsulla qeyd edilir.

Seysmologiyada öyrənilən və qeyd edilən seysmik dalğaların tezlik (və ya period) diapazonları çox genişdir. Yerli və yaxın zəlzələlərdən gələn seysmik dalğaların periodları kiçik (T<3 san) olur və bu periodlu həcmi dalğalar fiziki obyektlərə ən güclü təsir edə bilir. İnsanlar da belə dalğalara daha həssasdırlar. Uzaq zəlzələlərdən gələn seysmik dalğalar böyük perioda (bir neçə saniyədən onlarla saniyəyədək) malikdirlər. Keçmiş SSRİ-də, o cümlədən Azərbaycanda fəaliyyət göstərən seysmik stansiyalarda yerli və yaxın zəlzələləri qeyd etmək üçün nəzərdə tutulan qısa periodlu seysmometrlərlə yanaşı uzaq zəlzələləri qeyd edə bilən geniş periodlu seysmometrlər də quraşdırılmışdır.

Seysmik dalğaların yayılmasının öyrənilməsi zamanı seysmoqramla yanaşı ən vacib hesab edilən sənəd  hodoqraf  adlanır. Episentral məsafə ilə seysmik dalğaların yayılma vaxtı arasındakı asılılığı göstərən emprik yolla alınmış əyriyə müvafiq dalğaların  hodoqrafı   deyilir. Hodoqraf qrafikində, absis oxunda dərəcə və ya kilometrlərlə zəlzələnin episentrinə qədər olan məsafə, ordinat oxunda isə dəqiqələrlə dalğaların yayılma vaxtı göstərilir. Bu qrafiki qurmaq üçün ocağın koordinatlarını, ocaqda zəlzələnin başvermə vaxtını və ocaqdan müxtəlif məsafələrdə yerləşən seysmik stansiyalara dalğaların gəlmə vaxtını bilmək lazımdır.

Çoxsaylı zəlzələlərin və süni partlayışların yazılarının əsasında seysmoloqlar (Jeffreys, 1940; Lebedeva, 1953) tərəfindən bütün Yer üçün ümumiləşdirilmiş hodoqraf, yerli və yaxın zəlzələlər üçün isə lokal və regional hodoqraflar tərtib edilmişdir. Eninə və uzununa dalğaların gəlmə anlarının fərqini hesablayaraq və hodoqrafdan istifadə edərək müşahidə məntəqəsindən (seysmik stansiyadan) zəlzələ episentrinə qədər olan məsafəni təyin etmək mümkündür. Üç və daha artıq stansiyanın məlumatları əsasında çəkilmiş çevrələrin kəsişməsi zəlzələnin episentrini birmənalı şəkildə təyin etməyə imkan verir. Zəlzələ ocağının (hiposentrin) dərinliyi xüsusi düsturdan istifadə etməklə hesablama yolu ilə tapılır.

Zəlzələ ocağının parametrlərinin təyini üçün bir sıra riyazi proqramlar da tərtib edilmişdir. Belə proqramlar həm analoqlu seysmik cihazlardan götürülmüş seysmik məlumatlar əsasında tələb olunan parametrləri kompyüter vasitəsi ilə təyin etməyə imkan verir, həm də rəqəmsal seysmik stansiyalardan alınan məlumatları təfsir edərkən proqram paketini təşkil edir. Belə proqram əsasında işləyən “Kinemetriks” monitorinq sistemi nəinki Azərbaycanda, hətta dünyanın müxtəlif yerlərində baş verən bir çox zəlzələlərin koordinatlarını avtomatik olaraq bir neçə dəqiqə ərzində təyin edə bilir.

Zəlzələ hiposentrləri müxtəlif dərinlikdə yerləşir. Bu dərinlik çox böyükdür və geniş intervalda dəyişir. Əgər bəzi seysmik sahələrdə zəlzələnin hiposentri 10 km dərinlikdə yerləşirsə, digərlərində bu dərinlik hətta 700 km-ə çatır. XX əsrin 20-30-cu illərində təyin edilmiş hiposentri çox dərində yerləşən belə zəlzələlər  dərin fokuslu  zəlzələlər  adını almışdır. Müşahidələrin nəticələri göstərmişdir ki, hiposentrin dərinliyi artdıqca, zəlzələlərin başvermə tezliyi isə, əksinə, azalır. Ən çox sayda zəlzələ 100 km-ə qədər, ən az sayda zəlzələ isə 700 km-də və daha böyük dərinliklərdə müşahidə edilmişdir. Hiposentrlərin yerləşdiyi dərinliyə görə zəlzələlərin aşağıdakı tipləri vardır: səthi  zəlzələlər - 10 km-dək; normal  zəlzələlər - 10-60 km; aralıq  zəlzələlər - 60-300 km; dərin fokuslu - 300-700 km və daha böyük. Keçmiş SSRİ ərazisində normal zəlzələlər daha geniş (46%) yayılmışdır. Səthi zəlzələlər 36%, aralıq zəlzələlər isə 18% təşkil edir. Dərin fokuslu zəlzələlər çox azdır, onlara ancaq Uzaq Şərqdə təsadüf edilir.

Ərazinin seysmikliyi tədqiq edilərkən itirilmədən qeydə alınan seysmik təkanların minimal maqnitud səviyyəsini təyin etməklə yanaşı, güclü zəlzələdən sonra, bəzən isə heç bir güclü zəlzələ olmadan çox da böyük olmayan sahələrdə təqribən eyni intensivlikli çoxsaylı zəif zəlzələlərin baş verməsi hallarının ciddi şəkildə araşdırılması zəruri hesab edilir. Güclü zəlzələlərdən əvvəl yaxın ərazidə qeydə alınan zəlzələlər  forşok,  baş təkandan sonra həmin episentral zonada baş verən çoxsaylı seysmik təkanlar isə  afterşoklar  adlanır. Baş təkanın maqnitudu forşok və afterşokların maqnitudundan yüksək olur. Maqnitudu 6 və ondan böyük olan güclü zəlzələlərdən bir neçə gün əvvəl bir neçə forşok baş verə bilər, zəlzələdən sonra baş verən afterşokların sayının isə mindən artıq olma ehtimalı vardır.

Zəlzələdən 2-3 gün sonra afterşoklar məkan üzrə ocaq ətrafında yayılaraq onu tam əhatə edir. Yapon alimləri Utsi və Seki (Utsi, 1954) tərəfindən zəlzələnin maqnitudu ilə afterşoklarla əhatə olunmuş ocaq zonasının sahəsi arasında riyazi asılılığın olduğu müəyyən edilmişdir.

Heç bir güclü zəlzələ və ya baş təkan olmadan müəyyən bir sahə daxilində qısa zaman (1-2 ay) ərzində çoxsaylı zəif təkanlar baş verirsə bu seysmik təkanlar seriyası və ya qruplaşması adlanır. Geniş ərazilərin seysmikliyi qiymətləndirilərkən afterşokların və zəlzələ qruplaşmalarının nəzərə alınması vacib məsələlərdən biri hesab edilməlidir.

Zəlzələlərin qeydiyyati zamanı bir sıra  seysmometrik cihazlardan istifadə edilir.

Qısa periodlu  seysmometrik cihazlardan aşağıdakıları qeyd etmək olar:

- CKM-3 seysmometrləri. Bu seysmometrlər periodları 0,1-3 san və amplitudları 10-5-1 mm diapazonlarda olan seysmik dalğaları qeyd etmək üçün istifadə edilir;

- БЭГИК seysmometri. Amplitudları 2 mm-ə qədər, tezlik diapazonu 1-dən 100 hs-ə qədər olan vertikal və horizontal seysmik dalğaları qeyd etmək üçün tətbiq olunur;

- CM-2 seysmometri. Tezlik diapazonu 0,7-dən 200 hs-ə qədər, amplitudları 10-4-dən 3 mm-ə qədər olan seysmik dalğalar qeyd edilir;

- CM-3 seysmometri. Bu seysmometr CM-2 seysmometrinin dəyişdirilmiş formasıdır və işçi parametrlərinin intervallarının bir qədər genişliyi ilə fərqlənir. Onun məxsusi rəqslərinin periodu Ts=2 san, makaralarının rəqslərinin maksimal amplitudu isə 5 mm-dir;

 

- C-5-C seysmometri. Maqnitoelektrik çeviricisi olan və elektromaqnit sönməsi ilə tənzimlənən bu seysmometr orta güclü zəlzələlər zamanı qruntun və ya qurğuların titrəyişlərini yazmaq üçün nəzərdə tutulmuşdur. Qeydə alınan titrəyişlərin tezlik-amplitud diapazonu müvafiq olaraq 0,2-100 hs və 0,01-15 mm-dir.

Geniş periodlu seysmometrlərə aşağıdakıları misal göstərmək olar:

- CK-3 seysmometri. Bu seysmometr periodları və amplitudları müvafiq olaraq 0,2-dən 10-15 san-yə və 10-3-dən 5 mm-ə qədər olan seysmik dalğaları yazmaq üçün tətbiq edilir;

- CKD seysmometri. Seysmometr periodları 0,5-dən 50-60 san-yə qədər, amplitudları isə 10-3-dən 5 mm-ə qədər olan seysmik dalğaları qeyd etmək üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Qalvanometrlər.  Keçmiş SSRİ, o cümlədən Azərbaycanın seysmik stansiyalarında istifadə edilən maqnitoelektrik seysmoqraflarda seysmometrin induksiya makaraları qalvanometr dövrəsinə qoşulur. Seysmoloji praktikada əsasən mütəhərrik çərçivəli maqnitometrik güzgülü qalvanometrlərdən (ГК-VII-M, ГБ-III, ГБ-IV və M1031 markalı) istifadə edilir. Belə qalvanometrlər sabit maqnitdən və güzgülü makaradan ibarətdir.

İşıqşüalı osilloqraflar.  Stasionar və ekspedisiya şəraitində seysmometrik müşahidələr zamanı müxtəlif işıqşüalı osilloqraflardan (H-700 və ИСО-IIM markalı) istifadə edilir. Qarşıya qoyulan məsələnin həlli və kanalların zəruri parametrləri əsasında osilloqrafların və seysmometrlərin konkret tipi seçilir.

Güclü  zəlzələləri yazmaq üçün tətbiq edilən  seysmometrik cihazlar.  Güclü zəlzələ zonasında 0,05-5 san period diapazonunda qrunt hissəciklərinin titrəyişlərinin yerdəyişməsi 80-100 sm, sürəti 100-150 sm/san, təcili 2 g qiymətlərinə qədər ola bilər. Bu zəlzələlərin ocaq zonasında ən azı 30-60 san davam edən çox yüksək tezlikli qrunt titrəyişlərini qeydə almaq üçün gözləmə rejimində işləyən seysmik cihazlar tətbiq edilir. Güclü zəlzələlərin yazılması üçün istifadə edilən cihazlar (seysmoqraflar, akseleroqraflar, velosiqraflar) iki sinfə - mexaniki və optik, həmçinin qalvanometrik və maqnit üsulları ilə qeyd edən cihazlara bölünür. Güclü (6 baldan yuxarı intensivlikli) zəlzələlər zamanı qruntun rəqslərini yazmaq üçün birbaşa optik qeydiyyatlı cihazlardan istifadə olunur. İşıqşüalı üçkanallı CCP3  akselerometri  intensivliyi 5-9 bal olan güclü zəlzələlər zamanı qrunt hissəciklərinin təcilini yazmaq üçün nəzərdə tutulmuşdur.  Güclü zəlzələlərin əmələ gətirdiyi qrunt titrəyişlərini yazmaq məqsədilə qalvanometrli ИСО-IIM osilloqrafı da geniş tətbiq edilir. Bu cihaz C-5-C, CM-2 və başqa maqnitoelektrik seysmometrləri ilə komplektləşdirilir. Güclü titrəyişləri yazmaq üçün qalvanometrin kifayət qədər sərtliyini və balanslaşdırılmasını təmin etmək lazımdır.

Mövcud metod və qurğular qalvanometri 0,2 san-yə qədər məxsusi periodlarla balanslaşdırmağa və 7-8 bal intensivlikli zəlzələlərin qeydiyyatını aparmağa imkan verir. Bu zaman İSO-IIM osilloqrafı QB-IV çərçivə güzgülü qalvanometrlə komplektləşdirilir.

Rəqəmsal seysmik cihazlar.  Respublika ərazisində 25 noyabr 2000-ci il tarixində baş vermiş Xəzər (Bakı) zəlzələsindən sonra Azərbaycanda seysmik müşahidə şəbəkəsinin yenidən qurulması və ən müasir seysmik cihazlarla təchiz edilməsi məqsədilə 14 dəst ABŞ-ın “Kinemetriks” şirkətinin istehsalı olan seysmik stansiya alınaraq müxtəlif məntəqələrdə yerləşdirilmişdir və bu işlər hal-hazırda da davam etdirilir. Bu stansiya üçkomponentli geniş zolaqlı STS-2 seysmometrindən (İsveçrənin “Strekeisen” şirkətinin istehsalı), üçkomponentli Epi Sensor akselerometrindən (ABŞ-ın “Kinemetriks” şirkətinin istehsalı), 24-bitlik Quanterra - Q330 digitayzerindən (ABŞ-ın “Kinemetriks” şirkətinin istehsalı) və rabitə qurğusundan ibarətdir.

STS-2 seysmometrinin 2 horizontal və vertikal komponentləri vardır. Tezlik diapazonu 8,33 mHs - 50 Hs arasındadır. Epi Sensor akselerometrinin tezlik - dinamik diapazonu 200 Hs-ə və 155 dB-ə qədərdir. Quanterra - Q330 digitayzeri 6 işçi kanala,135 db dinamik diapazona malikdir. Kvantlama tezliyi 1-3 kanalları üçün (akselerometr) - 100, 4-6 kanalları üçün (seysmometr) - 100; 20; 1. Zamanın qeydiyyatı GPS vasitəsilə aparılır.

Cari seysmoloji informasiyanın təfsiri real zaman miqyasında seysmoloji məlumatların yığımı və təfsiri Mərkəzində “Antelop” riyazi proqram təchizatı paketinin köməkliyi ilə aparılır. Bu zaman 3 kanal üzrə Epi Sensor akselerometrinin güclü hərəkətlər barədə məlumatları, 9 kanal üzrə isə STS-2 seysmometrinin məlumatları verilir.

(ardı var)

FHN Fövqəladə halların xəbərdar

edilməsi və daxili təhlükəsizlik Baş idarəsi

 

 

 

 

 



Qəzetin çap variantı




Qəzet Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyində qeydiyyatdan keçmişdir. Qeydiyyat nömrəsi - 1873.
Təsisçi Azərbaycan Respublikası Fövqəladə Hallar Nazirliyi.
Bütün hüquqlar qorunur.
© 2009-cu il