QIDA ZƏHƏRLƏNMƏLƏRİ

Stafilokokk mənşəli qida zəhərlənmələri, kəskin zəhərlənmələrin 1/3 hissəsini təşkil edir. Bu zəhərlənmələr, qidada toksigen stafilokokkların törəyib artması nəticəsində enterotoksin əmələ gəlməsindən baş verir. Əlamətləri digər qida zəhərlənmələri ilə oxşar keçir. Stafilokokk zəhərlənməsinin gizli dövrü 6 saata qədərdir. Çox vaxt 2-4 saat, bəzənsə 30 dəqiqə davam edir. Zəhərlənmənin əsas yoluxma mənbəyi insanlardır. İnsanların dərisində, burun-udlağında, yerli iltihab mənbələri, kiçik irinli yaralar olduqda stafilokokklar asanlıqla ərzaqları çirkləndirə bilir. Belə halda ərzağın orqanoleptik xassələri dəyişmir. Heyvani mənşəli ərzaq məhsullarından ancaq heyvanın südü və əti çirklənə bilər. Stafilokokkların artması üçün 22 dərəcədən yuxarı temperatur əlverişlidir. 12-15 dərəcəyə qədər temperaturda artım kəskin zəifləyir, soyuducuda isə tamam dayanır. Stafilokokk zəhərlənmələri ən çox kremli qənnadi məmulatlarının, tort və pirojnaların hazırlanması zamanı sanitar-gigiyenik qaydaların pozulması nəticəsində, həmin məhsulların bakterial çirklənməsindən və qəbulundan sonra baş verir. Stafilokokk zəhərlənmələrinin qarşısını almaq üçün, qida obyektlərində və ərzaqla əlaqədar işlərdə işləyən bütün şəxslər stafilokokk daşıyıcılığına görə dövri, əllərin irinli xəstəliklərinə görə gündəlik həkim nəzarətindən keçməlidir. Kremli qənnadı məmulatları hazırlanarkən, sanitar-gigiyenik, sanitar-texnoloji və temperatur rejimi qaydalarına ciddi riayət olunmalıdır. Tortlar, biskvitlər, pirojnalar və salatlar açıqda deyil, soyuducuda saxlanılmalıdır.

Botulizm - ən ağır bakterial qida zəhərlənmələrindəndir. Bu zəhərlənmələr 20% hallarda ölümlə nəticələnir. Botulizm  törədiciləri təbiətdə geniş yayılmışdır və torpaqda sporları uzun müddət yaşama qabiliyyətini saxlaya bilir. Sporlar müxtəlif ərzaq məhsullarına düşərək (tərəvəzlərə, toxumlara, taxıl məhsullarına, ətə) onları yoluxdura bilər. Qeyd etmək lazımdır ki, botulizm törədicilərinin çoxalması və inkişafı ancaq anaerob (oksigensiz) mühitdə mümkündür. Belə mühitə düşmüş botulizm sporları, artıb-çoxalır və botulotoksin ifraz edir. Ona görə də botulizmlə zəhərlənmə ən çox ev şəraitində hazırlanmış  konserv məhsullarından, kolbasadan, vetçinadan, balıqdan baş verir. İnkubasion dövr 2-3 saatdan, 6-10 günədək, bir çox hallarda isə 4-72 saatdır. Xəstəlik çox vaxt kəskin başlayır, əzginlik, baş ağrıları, mədədə yanğı hissi, ürəkbulanma, çoxsaylı qusma və ishal olur. Daha sonra botulizm üçün spesifik simptomlar qoşulur:

-görmənin ikiləşməsi, göz qapaqlarının sallanması, bəbəklərin daralması, udma, çeynəmə, nitq qabiliyyətinin pozulmaları belə əlamətlərdəndir.

Botulizmin profilaktikası üçün, ərzaq məhsullarının qışa hazırlanması və konservləşdirilməsi, saxlanılması və istifadəsi zamanı sanitar-gigiyenik norma və qaydalara ciddi riayət etmək lazımdır. Vaxtı keçmiş, bulanıq və qapağı qalxmış konserv məhsullarını qətiyyən istifadə etmək olmaz. Meyvə və tərəvəzlər ev şəraitində konservləşdirilərkən son dərəcə diqqətlə təmiz yuyulmalıdır. Əgər bu cür şübhəli ərzaq məhsulları qəbul etmiş qrup halında və tək-tək şəxslərdə mədə-bağırsaq pozğunluqları müşahidə edilərsə, dərhal xəstəxanaya müraciət etmək lazımdır. Qalan ərzaq dərhal istifadədən çıxarılmalı və bakterioloji müayinə üçün laboratoriyaya verilməlidir.

II. Qeyri-mikrob mənşəli qida zəhərlənmələri - daha az təsadüf edilir, lakin daha ağır keçir və bəzən də ölümlə nəticələndiyi üçün xüsusi diqqət tələb edir. Qeyri-mikrob mənşəli qida zəhərlənmələrinə zəhərli göbələklə zəhərlənmələr, alaq otlarından zəhərlənmələr, arı balı ilə zəhərlənmələr, ərzaq məhsullarına zəhərli kimyəvi maddələrin qarışmasından baş verən zəhərlənmələr və s. aiddir. Bunlardan ən çox rast gəlinəni zəhərli göbələklərin qəbulundan baş verən zəhərlənmədir ki, buna da səbəb yeməli göbələklərin zəhərli göbələklərlə səhv salınmasıdır. Bu cür halların qarşısını almaq üçün təsadüfi adamlardan göbələk almamalı, ancaq yeməli olduğuna əmin olduğunuz növ göbələkləri əldə etməlisiniz.

III. Naməlum etiologiyalı qida zəhərlənmələri - Qida qəbulu ilə əlaqədar zəhərlənmələrin  bəzilərinin etiologiyası tamamilə aşkar edilməmişdir. Bu qrup alimentar xəstəliklərə alimentar paroksizmal-toksik mioqlobinuriya (Qaff, yuksa, sartlan xəstəlikləri) aiddir. Naməlum etiologiyalı qida zəhərlənmələrinə qarpız, bildirçin əti, bir sıra balıqların əti, kürüsü, marinka, ilan balığı və s. səbəb ola bilər. Qaff xəstəliyi ancaq su hövzələri ətrafında yaşayanlar arasında rast gəlindiyi üçün, onu balıq yeyilməsi ilə əlaqələndirirlər.

Xəstəlik tutma şəkilli kəskin əzələ ağrıları ilə başlayır. Bəzən elə bərk ağrılar olur ki, xəstə hərəkət edə bilmir. Tutmaların sayı sutkada 6-7-yə çatır, 2-4 gün davam edir. Böyrəklərin funksiyası pozulduğundan sidiklə mioqlobinlər ifraz olunur, sidik qonur rəng alır. Bu cür zəhərlənmələrdən qorunmaq üçün bu balıqlar yeyilməməlidir, çünki onları bişirdikdə və qızartdıqda zəhərli maddələr parçalanmır.

Ümumiyyətlə, istər mikrob mənşəli, istərsə də qeyri-mikrob mənşəli zəhərlənmələr, adətən mədə-bağırsaq pozgunluqları, ürəkbulanma, qusma əlamətləri ilə başlayır, bəzi hallarda bunlara ishal, baş ağrıları və s. də qoşulur. Bu cür halların qida qəbulu ilə əlaqəsindən şübhələnirsinizsə, dərhal şübhəli ərzaq məhsulları istifadədən çıxarılmalı və həkim çağırmalısınız. Qeyd etmək lazımdır ki, qida zəhərlənmələri zamanı müalicənin nəticəsi həkiməqədər yardımın keyfiyyətindən və diaqnozun vaxtında dəqiqləşdirilməsindən çox asılıdır. Buna görə də, həkim gələnə qədər xəstənin mədəsini əvvəl ilıq qaynadılmış su ilə, sonra isə 2 %-li soda məhlulu ilə yumaq lazımdır, xəstə mümkün qədər çoxlu maye qəbul etməlidir. Şübhə doğuran ərzaq məhsullarından, qusuntu kütləsindən, ishal materialından götürərək laboratoriyaya təqdim etmək lazımdır. Qida zəhərlənmələrinin əhali arasında yayılmasının qarşısının alınmasında təkcə sanitar orqanları deyil, vətəndaşların da nəzarəti və iştirakı mühüm rol oynayır. Vətəndaşlar marketlərdən, mağazalardan, bazarlardan aldıqları ərzağa diqqət yetirməli, keyfiyyət sertifikatını tələb etməlidir. Ən başlıcası isə, hər bir şəxs ərzaq məhsullarının daşınması, saxlanılması, realizasiyası, bişirilməsi, paylanılması və yeyilməsi zamanı sanitar-gigiyenik  və texnoloji qaydalara ciddi əməl etməlidir.

Fövqəladə Hallar Nazirliyinin Tibb Xidməti

 

 

Geri
Arxiv

Qəzetin çap variantı

Qəzetin çap variantı

N 38 (636) - 2019-11-15


YÜKLƏ


Əlaqə

Redaksiyanın ünvanı:

Bakı şəhəri, Əliyar Əliyev küçəsi 3

Tel.: 566 86 70
Faks: 566 86 (71, 74, 79)